11.09.2026

Уз’яднанне Заходняй Беларусі з Беларускай ССР – акт гістарычнай справядлівасці

Уз’яднанне Заходняй і Усходняй Беларусі ў 1939 годзе – гэта акт гістарычнай справядлівасці, які вярнуў беларускаму народу яго спрадвечныя землі, якія адабралі паводле ўмоў Рыжскага мірнага дагавора 1921 года. Беларусы зноў сталі адзіным цэлым. Уз’яднанне стала падмуркам для сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця. Гэта падзея назаўседы застанецца ў народнай памяці,як сімвал адзінства, непадзельнасці і нацыянальнай годнасці.

Згодна з умовамі Рыжскага мірнага дагавора ад 18 сакавіка 1921 года Заходняя Беларусь апынулася пад уладай Польшчы. Бераставіччына ў той час уваходзіла ў склад Гродзенскага павета Беластоцкага ваяводства. На тэрыторыі Беларусі Урад Польшчы ўстанавіў жорсткі акупацыйны рэжым, праводзіў палітыку нацыянальнага, сацыяльнага і рэлігійнага ўціску і прымусовай паланізацыі беларусаў. У дзяржаўных установах выкарыстоўвалася толькі польская мова. У дакументах замест “беларус” у графе “нацыянальнасць” пісалі “тутэйшы”. У дзяржаўных установах маглі працаваць толькі католікі. Апалячванне і насаджэнне каталіцызму было адным са сродкаў вынішчэння беларускай нацыянальнай культуры. Урад Польшчы праводзіў палітыку, накіраваную на пераўтварэнне Заходняй Беларусі ў крыніцу таннай сельскагаспадарчай сыравіны і рабочай сілы. Прамысловасці на Бераставіччыне ў той час, па сутнасці, не было. Цяжкім было эканамічнае становішча, выкліканае галоўным чынам малазямеллем і беззямеллем, не хапала хлеба. Польскія памешчыкі карысталіся лепшымі зямельнымі ўгоддзямі , паўсюдна ўводзілася асадніцтва. Былыя афіцэры і салдаты польскай арміі, а таксама чыноўнікі бясплатна ці на льготных умовах атрымлівалі буйныя надзелы зямлі і рассяляліся у Заходняй Беларусі. Было іх шмат і на Бераставіччыне.

Сяляне карысталіся мізэрнымі ўчасткамі зямлі (3-4 гектары).Старажылы расказвалі, як з-за недахопу сена і саломы гаспадарам даводзілася зрываць саламяную страху і рэзаць на сечку жывеле. Цяжкім гнётам на сялянства ляглі падаткі.Вось што адзначаецца ў адной са справаздач 1925 года Вялікабераставіцкага пастарунка: “Ва ўсіх весках пануе агульная прыгнечанасць і апатыя з прычыны высокіх падаткаў і дарагавізны тавараў першай неабходнасці”. Убогай была і сацыяльная сфера. На Бераставіччыне было ўсяго два ўрачы: Касакоўскі – у мястэчку Вялікая Бераставіца і Доха – у весцы Жукевічы, якія займаліся прыватнай практыкай. Не было ніводнай бальніцы. У выніку недаядання і беднасці, адсутнасці шырокага медыцынскага абслугоўвання, паўсюды лютавалі адзёр, туберкулёз і іншыя хваробы, ад якіх паміралі сотні і тысячы людзей. На нізкай ступені была адукацыя. Працавалі толькі 22 пачатковыя школы. Вядома ж, сярод іх у 1939 годзе не было ніводнай школы на беларускай мове.

Сацыяльны ўціск, нацыянальная, рэлігійная і моўная дыскрымінацыя выклікалі вялікае незадавальненне працоўных Заходняй Беларусі.Так была створана Камуністычная партыя Заходняй Беларусі. Ужо ў 1924 годзе ў Вялікай Бераставіцы быў створаны падпольны райком КПЗБ, які быў арганізатарам і каардынатарам усёй рэвалюцыйнай барацьбы ў мястэчку і навакольных вёсках. Падпольшчыкі выступалі супраць акупацыі Заходняй Беларусі. Выдатнай старонкай у гісторыі з’яўляецца дзейнасць Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ) у 1925-1927 гадах. Яе цэнтральны камітэт узначальваў вядомы беларускі навуковец, асветнік, грамадскі дзеяч Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч. Праграма грамады змяшчала асноўныя рэвалюцыйна-дэмакратычныя патрабаванні: самавызначэнне Заходняй Беларусі, ліквідацыя асадніцтва, нацыянальная роўнасць, васьмігадзінны працоўны дзень і так далей.

Актыўным падпольшчыкам, рэвалюцыянерам, барацьбітом за свабоду і незалежнасць быў Сяргей Восіпавіч Прытыцкі, чыё імя горда носіць Вялікабераставіцкая сярэдняя школа. Ужо ў юнацкія годы ён прымаў удзел у распаўсюджванні лістовак, вывешваў транспаранты з рэвалюцыйнымі заклікамі. У 1931 годзе быў абраны сакратаром Крынкаўскага падпольнага райкома КСМЗБ, а ў 1932 – сакратаром Гродзенскага акруговага камітэта КСМЗБ. Да гэтага часу і адносіцца яго актыўная рэвалюцыйная дзейнасць на Бераставіччыне. Вельмі дапамагала ў падпольнай працы яго абаяльнасць, жыццярадаснасць і аптымізм.

У абвінаваўчым заключэнні пракурора па справе Сяргея Восіпавіча Прытыцкага, вынесеным у маі 1936 года ў час суда ў Вільні, упамінаецца той факт, што 22 мая 1933 года Сяргей Восіпавіч выступаў на камуністычнай масоўцы ў лесе каля вескі Жукевічы Бераставіцкай гміны, дзе абмяркоўваліся патрабаванні: адкрыццё беларускіх школ, волю палітычным вязням, раўнапраўе, адкрытае існаванне камуністычнай партыі і іншыя. Пасля першага арышту Прытыцкі знаходзіўся ў гродзенскай турме, вядомай у Польшчы сваім жорсткім рэжымам. Яго білі, катавалі, але 23 кастрычніка 1933 года вымушаны былі адпусціць, так і не дабіўшыся ад яго прызнання. Выйшаўшы на волю, Сяргей Восіпавіч зноў уключыўся ў рэвалюцыйную дзейнасць. Быў адным з кіраўнікоў забастоўкі лясных рабочых Беласточчыны ў 1934 годзе. У гэтым жа годзе яго накіроўваюць на падпольную камсамольскую работу на Слонімшчыну, дзе асабліва лютаваў паліцэйскі тэрор. Паліцыя і дэфензіва засылала ў рады падпольшчыкаў сваіх асведаміцелей і правакатараў. Адным з такіх быў Якаў Стральчук. Ён выдаў паліцыі сотні падпольшчыкаў. Было прынята рашэнне ліквідаваць правакатара. Выканаць яго было даручана Прытыцкаму. 27 студзеня 1936 года ў Віленскім акруговым судзе ў час працэсу над 17 падпольшчыкамі Прытыцкі некалькі разоў страляў у правакатара.

20 чэрвеня 1936 года Віленскі акруговы суд прыгаварыў яго да смертнай кары праз павешанне. Супраць жорсткага прысуду паднялася масавая хваля пратэсту, жыхары Бераставіччыны таксама ў ёй удзельнічалі. Пад націскам сусветнай грамадскасці Віленскі суд 26 лютага 1937 года вымушаны быў замяніць смяротны прысуд Сяргея Восіпавіча Прытыцкага на пажыццёвае зняволенне. У верасні 1939 года Прытыцкі вырваўся з равіцкай турмы, дзе ён знаходіўся з лютага 1938 года.

28-30 кастрычніка 1939 года ён прымаў удзел у Народным сходзе Заходняй Беларусі, дзе выступаў з дакладам “Аб дзяржаўнай уладзе ў Заходняй Беларусі”, 31 кастрычніка – 4 лістапада – у рабоце нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета СССР, 12-14 лістапада – у нечарговай сесіі Вярхоўнага савета БССР, на якіх было прынята рашэнне аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад БССР і СССР.

Бераставіччына, асабіста, як і уся Беларусь ганарыцца слаўным сынам, адважным рэвалюцыянерам, героем барацьбы з санацыйным рэжымам, Сяргеем Восіпавічам Прытыцкім, які ўнес вялікі ўклад, ва ўз’яднанне Заходняй і Усходняй Беларусі.

17 верасня 1939 года часці Чырвонай Арміі перайшлі савецка-польскую мяжу. Вестка аб гэтым маланкай абляцела Бераставіччыну. Большасць яе жыхароў чакала вызваліцелей з глыбокай верай у тое, што ў краіне Саветаў яны будуць жыць свабодна і шчасліва. З кашамі яблык і груш, з букетамі кветак, з чырвонымі сцягамі выйшлі бераставічане насустрач вызваліцелям. Пачалася падрыхтоўка да выбараў у Народны Сход Заходняй Беларусі. Сход пачаў сваю работу 28 кастрычніка 1939 года, на ім выступіў Прытыцкі. Дэпутаты аднагалосна выказаліся за ўстанаўленне савецкай улады ў асобе Саветаў дэпутатаў працоўных.Сход пастанавіў прасіць Вярхоўны Саюза СССР прыняць Заходнюю Беларусь у склад Савецкага саюза і Беларускай СССР. 2 лістапада 1939 года быў прыняты Закон аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз’яднанні з Беларускай СССР. 12 лістапада 1939 года нечарговая 3-я Сесія Вярхоўнага Савета БССР пастанавіла прыняць Заходнюю Беларусь у склад БССР і ўз’яднаць тым самым беларускі народ, у тым ліку і Бераставіччыну, у адзінай дзяржаве.

Такім чынам, уз’яднанне Заходняй Беларусі з Беларускай ССР было актам гістарычнай справядлівасці. Яно паклала канец падзелу Беларусі, аднавіла яе тэрытарыяльную цэласнасць, уз’яднала беларускі народ у адзіную сям’ю.

Падрыхтавала Святлана Гладкая, настаўнік гісторыі Вялікабераставіцкай сярэдняй школы імя С.В. Прытыцкага

##РАЗАМ #17верасня #МЫедины #адзіннарод

Автор: Святлана Гладкая